Margin Call - I'm buying it

It's interesting that the Polish title for Margin Call, a riveting financial drama taking place nearly entirely in office interiors, was translated as Greed (Chciwość). There was a good reason to do it as the original term has no direct equivalent that would mean anything to the audience or even sound good, but admittedly some of the film's subtlety has been lost in this process. In fact, spelling it out in no uncertain terms what the film is about is never a good idea, also because Margin Call is about so much more than greed. And because it is a film that is extremely subtle, coming as close as you can get to putting a finger on the fragile psychology of high-level finances.

I watched it today and I will pop in to cinema this Sunday to watch it over. This does not happen a lot with me. My agitation might well ebb away in a day or two, but it's not often that I walk out of the screening room wanting to go back as soon as possible. What was it that made such an impression on me?

It was surely superior acting and writing. As we travel though the organisation from its bottom to the very top, we get to know rank-and-file traders whose job it is to push the buttons on gigantic transactions in the markets few people fully understand, their manipulative managers and the top brass, complete with the company's ruthless mastermind. It's the entire cross-section of the corporation and actors take advantage of the opportunity to portray characters with conflicting motivations and differing work experience just brilliantly.

Quinto on the highway from innocence to corruption

There's the innocent-looking, sharply intelligent but also empathising Zachary Quinto who plays the rocket scientist turned risk analyst who blows the whistle and makes it possible for the company to liquidate its position on what soon will become worthless assets. It's a great character who finds himself at an important junction in his career, having just contributed to the company's success but also beginning to understand the extent of the machinations in the industry driven by talent of people like himself. In one of the final scenes, he is ushered into a top-floor restaurant with a spectacular but sinister view of New York where he is about to get promoted by the company owner. The way he stood up to the challenge on the day of the emergency, combined with his extreme intelligence, make him a perfect candidate to make the corporation even stronger. "It's all hands on deck. There is going to be a lot of money to be made after what happened today", says the tycoon John Tuld (Jeremy Irons).

Spacey in his best film role since American Beauty

Then there's absolutely outstanding Kevin Spacey, a quick-witted mid-level manager Sam Rogers who seeks emotional outlet in looking after his cancer-stricken dog but has no mercy whatsoever when it comes to firing people or manipulating those who escape the axe. He's not an easy character to judge, with his bouts of remorse about the fire sale of the company's junk assets and an aura of rebelliousness. In the top management, he's also the one showing the most human quality. We see him lovingly hugging his dog, listening to classical music in a lonely office room or splashing water on his tired and concerned face as he looks into the mirror. He's less of a corporate robot than others, but in the end he agrees to go ahead with the contingency plan that is at odds with his principles. There's also some kind of fascinating bond between him and Tuld, who both seem to have gone all the way up from rags to riches and struggle to cope with the consequences.   

Tuld: "There are three ways to make a living in this business. Be first, be smart or cheat"

Jeremy Irons gave another marvel performance to watch, but as with others credit for it has to go as far back as the screenwriter J.C. Chandor, who - by the way - directed the film too. Incredibly, Margin Call has been his first feature. Irons makes his first appearance halfway through the story as it becomes clear that the corporation faces a life and death situation. Its very survival is at stake and decisions have to be taken in the right places. Tuld arrives last to what looks like an emergency board meeting and reveals himself as a flamboyant and quick-witted business mastermind. In less than five minutes, having been updated in plain English about what the problem is, he is ready to take an uneasy decision to sell off rubbish assets to unknowing investors before the market discovers what they already know. It's against all standards of the industry and a major blow to the company's reputation, but failure to do so means going out of business. Managers who will have to execute this decision have a couple of hours to set the stage for the operation that due to its major breach of industry trust might as well irreparably snap their careers, to say nothing of its emotional and moral significance.

Apart from acting, Margin Call stands out with its language. It manages to be interesting for the general audience, even though it expresses a complex reality of the investment company. And the way the film captures its application to manipulate each other in a corporation is second to none. Take for example the opening scene when the head of the risk department is being fired by the company lawyer in a series of sharp, officious and ruthlessly efficient instructions. Another trademark corporate speech is given by Kevin Spacey as he motivates the suvivors of layoffs to do better by telling them it is their chance to make the company stronger. Jeremy Irons character speaks virtually only in soundbites, especially when addressing a group of subordinates. His closing lecture on the significance and insignificance of money is beyond comparison.

Finally, I was swept off my feet by the clarity of the film. The storyline manages to capture quite convincingly the workings of a large corporation where responsibility is spread out really thin and multiple levels of authority structure create space for manipulation and personal games. What is especially unnerving about this representation of the financial industry, though, is that it's run by people who have long lost control or even understanding of what they are doing. The ultimate driver of decisions is not careful analysis of facts as it's only rare individuals who are capable of looking into them, but human instincts and raw crowd psychology. Margin Call manages to squeeze a laugh once or twice, like when Spacey or Irons insist that they should be spoken to in plain English only (Tuld: "Talk to me as you would talk to a baby. Or your Labrador retriever") as they can't read graphs or most technical terms, but it's a rather sombre picture of the industry that has grown so important for everyone.

Czy Ikea ma coś wspólnego z Bauhausem?

Z różnych powodów nie jestem stałym bywalcem poznańskich muzeów i dobrze wiem, że nie jest to powód do dumy. Po pierwsze dlatego, że jest jakaś hipokryzja w lataniu po muzeach w trakcie wakacji czy wyjazdów do innych miast, a jednocześnie kompletnym ignorowaniu tego, co lokalne. Po drugie, nawet dla tych z superwysokimi wymaganiami (co nie znaczy, że się to tej grupy zaliczam), znajdą się w Poznaniu rzeczy godne obejrzenia, odwiedzenia czy dyskusji. I to nie raz w roku, tylko regularnie. To jedno z moich postanowień noworocznych, żeby w większej ilości takich rzeczy uczestniczyć, nie pozwalać im przelatywać przez palce, a przy okazji docenić ofertę miasta, w którym żyję z pewnym powodzeniem od ponad dziewięciu lat.

Dzień przed sylwestrem udało mi się wyciagnąć M. na wystawę Idea Bauhausu w Narodowym. Wzornictwo to ostatnio bardzo mocno eksploatowany temat i, chcąc nie chcąc, coraz więcej o nim wiem, a o Bauhausie wiedziałem tyle, że był bardzo wpływowy. Nie byłem jednak w stanie zdefiniować jego cech charakterystycznych czy nazwać przedstawicieli.

Wystawa jest skromnych rozmiarów, praktycznie zamyka się w jednym średniej wielkości pomieszczeniu, ale jak dla mnie to zaleta. Nie zawsze muszę być przytłoczony nawałem informacji czy eksponatów. Tu mogłem przynajmniej wszystko spokojnie przeczytać, obejrzeć i przemyśleć, bo nie miałem wrażenia przegrzania umysłu (co zdarzyło mi się np. w Centrum Nauki Kopernik). Najważniejsze fakty (Bauhaus to szkoła łącząca sztukę z rzemiosłem na potrzeby przemysłu), osoby (Walter Gropius, Wassily Kandinsky, Paul Klee)czy założenia nurtu (prostota formy, użytkowość, projektowanie na potrzeby przemysłu), ale też dziwaczne anekdoty (jak np. ta o zakładzie Gropiusa z właścicielem fabryki Rosenthal oraz śwince RoRo) zostały mi bez problemu w pamięci.

Moje główne wrażenie z wystawy odnosi się jednak do skojarzenia stylu Bauhaus ze szwedzką Ikeą. Nie wchodząc w to, że założenia filozoficzne mogą się zasadniczo różnić, a ideolodzy Bauhausu pewnie nie pochwalaliby wielu działań szwedzkiego koncernu, strona wizualna obu zjawisk ma sporo wspólnego. Definiuje je prostota formy, nacisk na minimalizm i nienachalną użytkowość, rola ergonomii oraz podejście przemysłowe, łatwo adaptowalne do masowej produkcji. Kto wie może projektanci IKEI świadomie inspirowali się Bauhausem?

Opowieści przeciętnego Egiptu

"Taxi. Opowieści z kursów po Kairze" Chalida Al-Chamisi jest książką niewielkich rozmiarów i czyta się ją jednym tchem. Przeczytałem ją w całości w trakcie krótkiego pobytu w Trójmieście w czerwcu ubiegłego roku. Znany egipski dziennikarz i scenarzysta rejestruje swoje przypadkowe rozmowy z kilkunastoma taksówkarzami jeżdżącymi po stolicy Egiptu, a że jest to zawód obdarzony szczególnym zmysłem rozmowy oraz nadwrażliwością na sprawy polityczne i społeczne, układają się one w ciekawy, zabawny, ale i gorzki portret tego arabskiego kraju.

Opowieści pochodzą jeszcze z czasów sprzed Arabskiej Wiosny, a prezydent Mubarak jest ich stałym bohaterem. Polskie wydanie książki, zgrabnie przygotowane przez krakowski Karakter, zbiegło się w zasadzie z niepokojami na Bliskim Wschodzie, co na pewno nie zaszodziło jej recepcji. Moje zapotrzebowanie na obrazy Egiptu było w tym czasie wyjątkowo wysokie.

Obrazy z "Taxi", mimo że podane w przystępny, ironiczny sposób, są raczej ponure. Prześmieszne są opowieści o idiotycznej egipskiej biurokracji albo bezczelnej korupcji, ale kiedy zdamy sobie sprawę, że ci ludzie muszą w takim systemie żyć na co dzień i zmiana jest niemożliwa, bo to przecież opresyjna dyktatura, a nie tolerancyjna i przyjazna demokracja, nie jest już do śmiechu. Podobny wydźwięk mają opowieści o niekończących się długach czy pracy ponad siły. Z jednej strony historia jazdy z notorycznie zasypiającym taksówkarzem może być zabawna, ale przecież za tymi nienormalnymi zachowaniami kryją się jakieś nienajmilsze powody.

Po przeczytaniu "Taxi", Egipt wydaje mi się miejscem, gdzie przeciętni ludzie, jak taksówkarze, nie mają kontroli nad swoim życiem, funkcjonują jak chomiki wprzęgnięte w bezsensowną i demoralizującą gonitwę. Ich dramat polega na tym, że zdają sobie doskonale sprawę (lub przynajmniej tak im się wydaje), że klasa rządząca może więcej i ze swojego statusu korzysta, a ich własna pozycja jest beznadziejna. Są to trochę głosy wykluczonych, sfrustrowanych, często cynicznych przeciętniaków, niezadowolonych z systemu, w którym przyszło im żyć, ale niedążących do zmiany. Coś się od tego czasu w Egipcie zmieniło i jakaś część energii ludzi została uwolniona w trakcie rewolucji przeciwko Hosni Mubarakowi.

Jest w tych opowieściach pewne podobieństwo do socjalistycznej Polski, w końcu ona też była stęchłą, nieruchawą dyktaturą, która doprowadzała ludzi do frustracji na każdym kroku wykazując bezsens ich działań. Niektóre głosy rozgoryczenia połaczonego z czarnym humorem przypominają wypowiedzi ludzi, których pamiętam jako dziecko - taty, wujków, rodziców moich znajomych. Nie ma się zresztą co oszukiwać - ten ton nadal da się usłyszeć w nienajgorzej prosperującej, otwartej i demokratycznej Polsce.

Wyzwanie 30 dni

Znałem Matta Cuttsa głównie jako Pana SEO, człowieka, który zajmuje się w Google tępieniem wszystkiego, co zaśmieca wyszukiwarki. W bożonarodzeniowej "Wyborczej" przeczytałem o jego krótkim wykładzie dla TED.com, gdzie prominentni ludzie z różnych dziedzin promują najrozmaitsze pomysły.

Jego rada jest prosta. Wystarczy 30 dni, żeby osiągnąć większość celów, które sobie stawiamy, jeśli będziemy nad nimi pracować każdego dnia. Kolejne miesiące naszego życia upływają tak czy inaczej - definiując, co chcemy w ich trakcie osiągnąć, możemy je lepiej wykorzystać i skoncentrować nasze wysiłki. Poza tym, takie podejście urozmaica nasze codzienne życie. Dlaczego przez kolejne 30 dni nie napisać książki, dodając systematycznie ok. 1500 słów dziennie? A może zacząć regularnie pływać? Odwiedzać i poznawać las? Uczyć się konsekwentnie języka?



Niektóre z tych wyzwań są typowo jednorazowe. Większość nie będzie pisać kolejnej książki, bo wszystkie doznania, których poszukiwali, znajdą w pierwszych 30 dniach pisania. Wiele będzie jednak początkiem nowych nawyków, zdrowszego stylu życia, większej dawki przygody lub różnorodności na co dzień. W tym sensie, każde kolejne 30 dni będzie krokiem do ulepszania samego siebie i tego, co wokół nas.

Można się zżymać, że to szczyt sztuczności, programowanie siebie, które nie ma nic wspólnego z normalnością, że najlepiej być bardziej spontanicznym, niezaplanowanym. I tak, i nie. Mam silną reakcję obronną za każdym razem, kiedy czuję się zbyt mocno ograniczony tym, co dla siebie zaplanowałem, przeładowanym kalendarzem, zbyt wysokimi ambicjami. Instynktownie będę dążył do uwolnienia się od takich zbyt sztywnych ram. Ale pomysł na stawianie sobie 30 dniowych wyzwań wygląda na bardziej przyjazny i mądrzejszy. Po pierwsze, jest w nim pewna elastyczność. Po miesiącu zawsze można powiedzieć, że coś nie jest dla mnie. Zrobiłem to, ale to nie dla mnie na dłuższą metę. Po drugie, jest to świetny sposób na nadanie twórczego kierunku nieubłaganie płynącemu czasowi. W pewnym wieku, w pewnych okolicznościach jest to bardzo ważna sprawa.

Co ważne, 30 dni można użyć, żeby jakiś zwyczaj dodać lub usunąć ze swojego życia. Może on dotyczyć spraw zawodowych i prywatnych. To dość łatwo adaptowana metoda działania, a także osiągania całkiem skomplikowanych celów w dość prosty, przystępny sposób. Nie dziwię się, że zaprezentował ją Amerykanin - to społeczeństwo ma podziwu godny optymizm i pęd do osiągania powszechnie uznanego za nieosiągalne.

Moje typy do 30-dniowych wyzwań w najbliższych miesiącach:

USUŃ:
- bezmyślne oglądanie telewizji wieczorami,
- objadanie się słodyczami i marnej jakości jedzeniem,
- spanie w trakcie dnia,
- rzucanie notatek i dokumentów bez ładu i składu

DODAJ:
- jeden wpis na prywatnym blogu dziennie,
- 30 minut wieczorem z ksiażką,
- 30 minut dziennie z niemieckim,
- aktywność fizyczna każdego dnia,
- 30 dni z grafiką komputerową,
- fotografowanie tego samego miejsca każdego dnia,
- 30 dni z blogiem o języku angielskim,
- 30 dni z publikowaniem w 101suite / hubpages / helium i innymi sposobami na residual income,
- 30 dni z biznesem English copywriting,
- 30 dni z podstawami rysowania,
- jedno wydarzenie kulturane dziennie - odwiedzone i opisane na blogu,
- jedno miejsce historyczne / architektoniczne w Poznaniu - odwiedzone i opisane na blogu

Leaving the past, building home

It's not one of these timeless classics destined to stay with me till the end of my days, but Natasha Solomons' Mr Rosenblum's List was a totally enjoyable read. It tells a strongly fictionalized story of one Jewish family's road to fully-fledged English citizenship after they escape Nazi Germany as refugees. The central figure and the driving force of the book is Jack Rosenblum, a middle-aged industrialist hilariously and desperately determined to melt into the English society ("the role of the Jew was not to be noticed").

Upon arrival, he receives a government leaflet that includes detailed advice on what to do and what not to do in order to become respected in his new homeland. Irrevocably uprooted from his Berlin environment and fascinated by England as a land of gentlemen, he starts to follow the rules with furious devotion. This includes adding new observations to the list as well as wiping out any traces of his family's old identity, whether it is language, religious habits or even surname. Jack views joining the golf club as the ultimate sign of his inclusion into Englishness and as a result of multiple rejections on the ground of his Jewish / German origin, he sets out to build his own. To make it happen, he moves to the countryside, neglects his carpet business and focuses all his resources on achieving this dream. After trials and tribulations that continue for months and see, among other things, his wife's near death experience, getting dangerously in debt and becoming the laughing stock of just about everyone he comes in contact with, Jack accomplishes his goal in style and just in time to throw the opening tournament as part of the celebrations accompanying the Queen Coronation.

Natasha Solomons' debut novel is about identity, especially of communities, families and individuals who are forced to go into exile. It wraps this complex and often painful topic in light, charming litarature that mixes official history, personal stories and dreamy reality filled with folklore and myth. Even though it can be bitter at times, the book is sure to end happily and exude some sort of optimism.

I enjoyed the bitter moments the most, though. Fragments when Jack tries harder than anyone to stick to the rules of being English only to find himself rejected by nearly everyone around are a great testament to how large disparity between official rules and everyday life can be. When you arrive as an outsider, the impossiblity of blending in despite your best efforts can be overwhelming. The dream of being like others is a moving target as many will do anything to underscore their distinctness and no rules or advice is enough to help you get there. You live and die in exile.

Another bitter idea that came up again and again in the book had to do with painful observation of memories and personal history disappearing. With Jack plunging headlong into the English lifestyle, it was only his wife who made an attempt to connect with their ancestors. Baking the German Baumtorte becomes a way for her to commemorate the bygone era and it seems comforting that the locals appreciate her skill and embrace it as theirs. Jack is hellbent on achieving the other effect, cutting off the ties with the past. The ultimate act that obliterates his German Jewish self is shortening his surname to an English-sounding Rose.

Some vocab and quotations to remember:
. "One had to make one's own luck",
. to kick off your shoes,
. the Royal Warrant, By Appointment to Her Majesty the Queen,
. a travesty = an exaggerated imitation,
. Never thought I'd see that day,
. to apply for planning permission,
. a monstrous decision,
. a pipe dream,
. "I gambled a lot and I lost",
. to pull the bedcovers over your face,
. to cajole into = to persuade by being nice or promising something,
. a shibboleth = an old idea that is no longer applicable in modern times,
. a gangplank,
. halting English,
. bloodshot eyes,
. I've done my bit,
. enraged faces,
. a hillock - a little hill,
. to be pale-faced,
. to throw the door open with a bang,
. to be beyond one's means,
. an air rifle,
. to get one's throughts in order,
. to force a smile,
. to pass binoculars around,
. a soft-boiled egg,
. nicely groomed,
. to bow under the weight,
. to talk in hushed voices,
. in for a penny in for a pound (taking full risk),
. out of earshot,
. to spare somebody the bother of...
. "Time's ticking away",
. not give a fig,
. filmy and unseeing eyes,
. to be under orders to do something,
. a slacker = somebody who is lazy (=leń)
. a dragonfly = ważka
. a rook = gawron

Wymyk mi się wymknął

Jestem z urzędzu pozytywnie nastawiony do większości polskich filmów, które mają jakiekolwiek ambicje. Jeśli nie są komediami romantycznymi, chcę je oglądać, chcę na nie chodzić do kina. To dobre nastawienie w połączeniu z przyciągającym plakatem wystarczyło, żeby przekonać mnie, że warto obejrzeć "Wymyk" z Robertem Więckiewiczem w reżyserii Grega Zglińskiego.



Pomogły też dobre recenzje i pozytywne opinie, chociaż był to jeden z tych filmów, do których się specjalnie nie przygotowywałem. Zostały mi gdzieś w głowie porównania do Kieślowskiego, przywoływanie kina moralnego niepokoju i hasło reklamujące film jako najmocniejszy w polskim kinie w tym roku. Tyle o tym, jak dotarłem na seans.

Ważniejsze jest z jakimi wrażeniami z niego wyszedłem. Dominującym uczuciem był niedosyt. Zupełnie nie wczułem się w dylematy głównego bohatera, w żadnym momencie nie wyłapałem w tej historii czegoś przejmującego, a na dodatek umknęły mi nawiązania do Kaina i Abla i tematyka poczucia winy oraz paraliżującego wstydu. Wiem, że to wszystko tam było, zarejestrowałem to na poziomie obrazów, scen, historii, ale nie złożyło się to w moim mniemaniu na coś większego niż suma tych poszczególnych elementów. Gdy w ostatnim ujęciu kamera oddala się, żeby pokazać breuglowski szeroki kadr, w mojej głowie nie było ani ważnych odpowiedzi, ani co gorsza ważnych pytań.

Jest oczywiście wątek rywalizacji i konfrontacji braci, który nabiera rozpędu od pierwszych momentów filmu. Był w nim naprawdę duży potencjał, ale sposób, w jaki ta energia się uwalnia, podczas dość przypadkowego, brutalnego incydentu w pociągu, jest nietrafiony. W ułamkach sekund, w chwili totalnego zagrożenia, bohater grany przez Więckiewicza decyduje się nie interweniować, gdy młodszy brat jest najpierw katowany, potem wyrzucany z pociągu przez grupę nabuzowanych oprychów. Tylko dlaczego jest to powód do wstydu? W takich sytuacjach paraliż, poczucie zamrożenia wszelkich decyzji pod wpływem stresu, może każdego obezwładnić. Nie każdy jest zdolny do poświęceń niczym superbohater, nawet jeśli chodzi o brata. Takich rzeczy nie ma co wymagać od ludzi i ich brak nie powinien być powodem do wstydu czy poczucia winy.

Dlatego osnucie reszty historii wokół tego kluczowego momentu osłabia dla mnie moralny dylemat zawarty filmie. Na pewno jest jeszcze kwestia reakcji na to, co się wydarzyło w pociągu, próby tuszowania i odsuwania od siebie tej sytuacji, a nawet wchodzeniu w kłamstwo. Jeśli doda się do tego niechęć do brata sprzed wypadku, a nawet po nim, kiedy żona bohatera granego przez Więckiewicza z troską zajmuje się znajdującym się w śpiączce bratem oraz jego małymi dziećmi, układa się to w coś więcej. Do tego ta ogólna niechęć do ludzi, na przykład bezpardonowe traktowanie swoich pracowników, nawiasem mówiąc genialnie zagrane; do tego stopnia, że przypominało mi zachowania mojego ojca z czasów, kiedy sam prowadził małą firmę i wszystkich rozstawiał po kątach. To wszystko może rzeczywiście składać się na poczucie wstydu i winy, a efekty, które widzimy w filmie (brat nie żyje, żona odchodzi, pracownicy się boją, rodzice się odsuwają) to najpewniej początek jakiejś przemiany.

Tak czy inaczej, pomimo sprawnie opowiedzianej historii "Wymyk" mnie nie ujął głębią czy oryginalnością. Brakło w nim czegoś przejmującego, a jednocześnie niebanalnego, nienachalnie zapraszającego widza do zastanowania się nad moralnym lub życiowym dylematem. Na trzy z plusem.

Po co czytać o ludobójstwie?

Ciekawe, ile przypadkowo spotkanych na ulicy osób potrafiłoby odpowiedzieć na pytanie, kto był w 1994r. ofiarą, a kto sprawcą w Rwandzie. Tutsi i Hutu, nazwy dwóch zwaśnionych plemion, przedostały się dość mocno do świadomości, ale większość najpewniej nie pamięta już szczegłów szokującego ludobójstwa. Zresztą, w kontekscie skomplikowanych relacji między plemionami, przypisywanie winy jest może najmniej ważnym etapem dochodzenia do normalności w tym niewielkim afrykańskim kraju oraz procesu zrozumienia tych wyjątkowych wydarzeń przez świat. Z drugiej strony jednak, gdyby ktoś w Afryce lub gdziekolwiek indziej nie potrafił jednoznacznie odróżnić udziału nazistów i Żydów w czasie Holokaustu, pewnie uznalibyśmy go za ignoranta. A może nawet za kogoś dużo gorszego.

W 1994r. to Hutu masowo zabijali Tutsi w odwecie za prawdziwe i urojone przewiny tej zamożnej i wpływowej mniejszości. Bezpośrednim bodźcem był do dziś niewyjaśniony zamach na samolot prezydencki, w ktorym zginął wywodzący się z plemiona Hutu wieloletni prezydent kraju Juvenal Habyarimana, ale prześladowania i groźby kierowane wobec Tutsi trwały od lat. Tak dojrzewały nastroje, które zaowocowały bestialskim ludobójstwem według różnych szacunków od 500 tyś. do miliona najbliższych sąsiadów. Przeprowadzonym przez ludzi najnormalniejszych z normalnych.

"Strategia antylop" to trzecia książka francuskiego dziennikarza Jeana Hatzfelda o losach ofiar i sprawców ludobójstwa w Rwandzie. Przyznaję, że poprzednich nie czytałem, a do tej przyciągnęła mnie dobra prasa, zamiłowanie do reportaży oraz zaufanie do wydawnictwa Czarne. Hatzfeld oddaje w niej głos tym, którzy przeżyli hekatombę ludobójstwa, opisując w ten sposób skomplikowaną rzeczywistość kraju, który będzie na zawsze niósł brzemię tych wydarzeń.

W dużej części książka jest po prostu świadectwem. Ofiary opowiadają o codziennej desperackiej walce o przetrwanie w obliczu zorganizowanych ataków śmiercionośnych komand Hutu. Możemy przez chwilę potowarzyszyć uciekinierom na rwandyjskich wzgórzach, gdzie trwa nieustająca ucieczka przed śmiercią. Z jednej strony zaślepieni nienawiścią Hutu, którzy nie oszczędzą ostrza maczety żadnemu wrogowi, z drugiej instynktownie umykający Tutsi. Zmieniając kierunek biegu, żeby zmylić prześladowców, stosują strategię antylopy. To zresztą nie jedyne ich zwierzęce odruchy w tych dniach. Możemy też zajrzeć na sekundę do rwandyjskich kościołów, gdzie schronienia szukali przerażeni sytuacją Tutsi. Bezskutecznie.

Hatzfeld porządkuje doświadczenia naznaczonego narodu, szuka stałych punktów w nowej Rwandzie. Oczami ocalałych przygląda się na przykład procesowi pojednania, który z jednej strony jest niezbędny do dalszego funkcjonowania społeczeństwa, a z drugiej głęboko niesprawiedliwy. Oprawcy wychodzą przedterminowo z więzień, bo brakuje rąk do pracy, a ich utrzynamie zbyt dużo kosztuje. Na wolności, po pośpiesznej reedukacji, są bardziej przydatni krajowi. Tylko jak taki obrót spraw ma się do odpowiedzialności za sprawstwo ludobójstwa? Jaki wpływ ma ta decyzja na poczucie bezpieczeństwa i sprawiedliwości ocalałych z tej katastrofy? To ofiary mają teraz ciężej - trudniej im mówić o wstydliwych doświadczniach, trudniej odbudować pewność siebie i zaufanie, trudniej bez najbliższych, trudniej ze świadomością, że krzywdy nie zostały odkupione. To poruszający paradoks moralny tego typu sytuacji - przegrany agresor często odzyskuje wigor szybciej niż wygrana ofiara. Trauma i poczucie krzywdy prześladuje ją jeszcze długo po tragicznych wydarzeniach, jeszcze długo "myśli w wiecznym stanie pogotowia", czy było to ludobójstwo na masową skalę, czy gwałt.

"Obiecywaliśmy też sobie, że jeśli przeżyjemy, wszystko będziemy robili z zapałem, bez żadnych zahamowań. To była piewsza z zapomnianych obietnic" (239)

"Bo tak naprawdę, jeśli dusza opuściła go choć na chwilę, będzie mu bardzo trudno powrócić do życia"

W języku ofiar pojawia się intrygujący podział na trzy grupy ludzi. Oprócz żywych i martwych są jeszcze ocaleni. Jako osobna kategoria. Z jednej strony są oni nośnikiem świadectwa o niepojętym, rezerwuarem wiedzy o ludzkim kataklizmie niewyobrażalnych rozmiarów i brutalności. Z drugiej są naznaczeni poczuciem niezrozumienia, wykluczenia, poniżenia.

Hatzfeld przygląda się wielu innym intrygującym aspektom granicznego doświadczenia, jakim jest rwandyjskie ludobójstwo. Oddaje na przykład głos byłemu nauczycielowi, który opowiada, jak ludzie wykształceni, intelektualiści Tutsi powoli tracili oparcie w filozofii i humanizmie. Ich próby wyjaśnienia sytuacji, odnoszenia jej do innych przykładów z historii, wpisywania w ramy nauki lub kultury, prowadziły donikąd. Wcale nie pomagały przetrwać. To ludzie prości, jak rolnicy, lub przebiegli, jak złodziejaszki i przestępcy, stawali się naturalnymi liderami. To ich umiejętności przydawały się w tym trudnym czasie. To ich działalność niosła nadzieję na przeżycie. Inny ważny wątek w rozważaniach ocalałych to odniesienie ludobójstwa do kwestii wiary w Boga. W zderzeniu z wszechogarniającą tragedią wiara rozsypywała się w pył. Tym bardziej że "chrześcijanie nie okazali wiele człowieczeństwa w ludobójstwie" (191).

Czytałem "Strategię antylop" na komfortowej kanapie oraz w nowych poznańskich tramwajach. Te dość ostro kontrastujące okoliczności w stosunku do treści reportażu co rusz kazały mi myśleć o tym, dlaczego właściwie czytam o afrykańskim ludobójstwie. Wydarzeniu nieprzyjemnym, odległym w czasie i przestrzeni, nijak mającym się do mojego mieszczańskiego stylu życia. Czy jest to próba zaspokojenia ciekawości? Chęć poznania prawdy? Przeniesienia się w sytuację graniczną? A może przestroga przed okrutnym potencjałem w sobie samym?

Myślę, że czytelnikiem powoduje to samo, co autorem reportażu. Jest to wyrafinowana mieszanina ciekawości i strachu. Wydarzenia tak skrajne jak ludobójstwo rozszerzają nasze pole widzenia, ponieważ do głosu dochodzą zachowania niecodzienne. To komplikuje nasze widzenie samych siebie, wybija nas z utartych dróg myślenia o tym, co człowiek może, a czego nie może zrobić. Przyglądając się takim wydarzeniom, dążąc do prawdy, wsłuchując się w świadectwo możemy dążyć do nowej równowagi, starając się rozwikłać bolesną zagadkę. Nie ma się co oszukiwać, że będzie to równowaga taka sama jak wcześniej.